Yöntem

Veriyi nereden aldığımız, nasıl doğruladığımız ve neyi hesaplayıp neyi hesaplamadığımız.

Bu sayfada

Veri kaynağı ve alım

Tüm veriler Türkiye İstatistik Kurumu’nun kamuya açık yayınlarından alınır (tuik.gov.tr(yeni sekme)). Her veri seti için kaynak bülten, alınma tarihi ve referans dönemi kayıt altına alınır; ham dosyalar sürümlenerek saklanır. Veri Atlası kendi anketi veya tahmini üretmez.

Alım otomatiktir; hiçbir sayı elle girilmez. Sitedeki veri setlerinin her biri TÜİK’in bir yayımına bağlıdır ve o yayımın kendi biçiminde okunur: bülten tablolarındaki Excel dosyaları, CSV dosyaları, TÜİK veri tabanının JSON arayüzü ve birkaç etkileşimli tablo. Her adım bir programdır ve her koşu kayıt altına alınır:

Kontrol. Her pazartesi bütün veri setleri sırayla denetlenir; yeni bir bülten ya da güncellenmiş bir dosya olup olmadığına bakılır. Önemli bir bülten için bu tur elle de başlatılabilir.
İndirme ve sürüm. Dosya TÜİK’ten indirilir ve SHA-256 özeti hesaplanır. Özet önceki sürümle aynıysa hiçbir şey değişmez; farklıysa ham dosya özetiyle birlikte saklanır ve yeni bir sürüm açılır. Her sürüm bu ham dosyadan yeniden üretilebilir.
Doğrulama. Okunan değerler yayımlanmadan önce denetlenir: tekrar eden ya da eksik satırlar, 81 ilin tamamı, birimle uyuşmayan büyüklükler, olağan dışı sıçramalar, geçmiş dönemlerde sessiz değişiklikler. Aynı değeri TÜİK’in iki ayrı kanalı yayımlıyorsa (bülten ve veri tabanı gibi) ikisi karşılaştırılır. Bir hata bulunursa yeni sürüm yayımlanmaz; sayfa son doğrulanmış veriyi göstermeye devam eder.
Yayım. Doğrulanan sürüm tek seferde yayımlanır; bir sayfa hiçbir zaman yarım güncellenmiş veri göstermez. Kaynak bölümündeki “Sistemimize son aktarım” satırı bu anı yazar. Beklenen yayım tarihi geçtiği hâlde yeni veri gelmemişse sayfa “eski veri” olarak işaretlenir.

Her sayfadaki kaynak bağlantısı ve “Kaynak: TÜİK, …” atfı, sayfada gösterilen dönemi yayımlayan bültenden üretilir: yeni bir ayın verisi geldiğinde bağlantı da o ayın bültenine geçer.

Bu sayfalardaki sayılar TÜİK’in yayımladığı değerlerin aktarımıdır; yüzde değişim ve puan farkı gibi türev hesaplar aşağıda açıklanır. Aktarım, hesaplama veya gösterim hataları Veri Atlası’na aittir, TÜİK’e atfedilemez. Resmî değer için her sayfadaki kaynak bağlantısı esastır.

Dönem ve revizyon

Referans dönemi: Verinin ait olduğu yıl, ay veya çeyrek; yayın tarihinden ayrı gösterilir.
Geçici veri: TÜİK’in geçici olarak yayımladığı, sonraki bültende revize edilebilecek değer; sayfada işaretlenir.
Revizyon: Önceki bir dönemin değerinin TÜİK tarafından güncellenmesi; yeni sürüm eskisinin yerini alır.
Eski veri: Beklenen yayım tarihi geçtiği hâlde yeni veri alınamamışsa gösterge “eski veri” olarak işaretlenir ve son doğrulanmış dönem yazılır.

Değişim hesabı

Değişim, sayfada gösterilen son değer ile karşılaştırıldığı dönemin gösterilen değeri arasındaki farktır. Karşılaştırılan dönem çoğu seride bir önceki dönemdir (yıllık seride önceki yıl, aylık seride önceki ay); mevsim etkisini taşıyan seriler geçen yılın aynı dönemiyle karşılaştırılır ve hangi dönemle karşılaştırıldığı değişimin yanında yazılır. Sayılarda değişim yüzde olarak (+%0,5), oranlarda ve ortalamalarda kendi biriminde fark olarak verilir (+0,5 puan, +0,5 yıl). İki değer sayfada aynı yazılıyorsa “değişim yok” denir; yöntem kırılmasının iki yanı arasında değişim hesaplanmaz. Yön rengi iyi/kötü yargısı taşımaz; artış ve azalış yalnızca yönü gösterir.

Göstergeler arasındaki ilişkiler

İlişkiler sayfaları seçilmiş gösterge çiftlerini yan yana grafiklerle gösterir; birinin ötekine yol açıp açmadığını söylemez. Korelasyon nedensellik göstermez: bu cümle her sayfanın başında durur. Her sayfada önce iki göstergenin kendi grafiği gelir: zaman içinde her birinin kendi biriminde çizgisi, iller arasında her birinin il haritası ve illerin iki değerini yan yana koyan bir saçılım grafiği. Sayfanın ilk cümlesi yalnız bu grafiklerdeki değerleri anlatır.

Birlikte hareketi ölçen bir katsayı yalnız uygun çiftlerde ve sayfanın altındaki kapalı “İstatistik ayrıntıları” bölümünde verilir; gösterilen her katsayı, yanındaki grafikteki verinin aynısından hesaplanır. İller arasında, iki gösterge de oran, ortalama, yaş ya da kişi başına değer ise illerin iki göstergedeki sıralamalarının ne kadar benzediği ölçülür (Spearman sıra korelasyonu); doğrusal Pearson korelasyonu yalnız bir ayrıntı olarak yanında durur. Nüfus, doğum sayısı ya da tutar gibi ham sayılar il büyüklüğünü taşıdığı için iller arasında katsayı verilmez; nüfus etkisini hesapla ayıklamak (kısmi korelasyon) da yapılmaz, çünkü okurun gördüğü grafikte olmayan bir sayı üretir.

Zaman içinde iki serinin düzeyleri değil, yıllık değişimleri karşılaştırılır (Pearson korelasyonu): zamanla büyüyen iki seri düzeyleriyle neredeyse her zaman yüksek korelasyon verir ve bu çoğu kez ortak bir eğilimdir. Ardışık değişimler birbirine bağlı olduğu için anlamlılık ve güven aralığı etkin gözlem sayısıyla hesaplanır. Etkin gözlem 15’ten azsa, iki gösterge farklı aralıklarla yayımlanıyorsa, taraflardan biri cari fiyatlı TL tutarıysa, biri ötekinin parçasıysa ya da benzerlik birkaç olağandışı döneme dayanıyorsa katsayı verilmez. Katsayı verilmeyen çiftlerde grafikler yine gösterilir ve nedeni sade bir cümleyle yazılır.

Bulunan bir ilişki sonuç değil, hipotez önerisidir. Hesap yalnız TÜİK’in yayımladığı özet tablolara dayanır; il düzeyindeki bir benzerlik kişiler için aynı şeyi göstermez ve iller bağımsız gözlem değildir (komşu iller birbirine benzer), bu benzerlik için bir düzeltme yapılmaz. Seçilmiş ilişkiler konu konu yayımlanır; bir sayfa ancak bir uzman incelemesinden sonra arama motorlarına açılır. Haftalık otomatik tarama yalnız bir keşif aracıdır: sayfaları bağlantıyla açılır, ama listelenmez ve “incelenmedi” notu taşır. Her ilişki sayfasındaki “Bu ilişkiyi araştırmak isterseniz” bölümü, o çiftin sıklık, düzey ve dönem durumunu yazar ve bir araştırmanın izleyeceği yolu gösterir.

Bazı ilişkilerin yönü önceden bellidir: geç evlenilen illerde ilk doğumun da geç olması ya da az çocuk doğan illerin nüfusunun daha yaşlı olması bir bulgu değildir. Seçilmiş her çift için “Bu sorunun cevabı önceden belli mi?” diye sorulur. Cevabı belli olan çiftler “Beklenen ilişkiler” arasında, açık sorulardan sonra listelenir; sayfaları ilişkiyi bir keşif gibi sunmaz, nedenini tek cümleyle söyler ve “Beklentiden ayrılan iller” bölümünde genel eğilimin en belirgin dışında kalan illeri gösterir. Bu iller şöyle seçilir: iller iki göstergede ayrı ayrı sıralanır (1. sıra en yüksek değer, eşit değerli iller sıranın ortalamasını alır); aynı yönlü bir eğilimde ilin iki sırası arasındaki fark, ters yönlü bir eğilimde ise bir sıranın ötekinin tersten sayılışından farkı ilin eğilimden uzaklığıdır. İllerin en az dörtte biri kadar basamak uzaklaşan iller, en uzak beşi listelenir. Bu farklar Spearman sıra korelasyonunun kendisinden gelir; başka bir hesap ya da düzeltme yapılmaz. Bir ilin neden ayrıldığını veri tek başına söylemez.

Güvenilirlik derecesi yalnız “İstatistik ayrıntıları” bölümünde, katsayının yanında yer alır:

Yüksek: Zaman içinde en az 20 etkin gözlem ya da en az 70 il, anlamlı bir katsayı ve dereceyi düşüren bir uyarı yok.
Orta: 15–19 etkin gözlem ya da 50–69 il ve anlamlı bir katsayı.
Düşük: 30–49 il; anlamlı olmayan ya da uyarılarla düşürülmüş katsayılar da bu derecededir.
Katsayı verilmez: Çiftin türü katsayıya uygun değil (yukarıdaki durumlar) ya da 30’dan az ilde iki değer birden var; sayfa grafikleri ve nedeni gösterir.

Bilinen kısıtlar

İl düzeyinde yayımlanmayan göstergeler için il kırılımı gösterilmez.
Tanım veya kapsam değişikliği olan serilerde kırılma noktası dipnotta belirtilir.
Veri yoksa sayfa “Veri bulunamadı.” der; sıfır veya yer tutucu değer gösterilmez.